Xôi "đăm đeng", nét đặc sắc trong Tết Thanh minh của người Tày, Nùng ở Cao Bằng

Fri, 08/04/2016 4:03 pm,GMT+7

Cứ dịp đầu tháng 3 âm lịch, người dân Cao Bằng lại nô nức sắm sửa mâm cỗ, vàng hương... để tổ chức Tết Thanh minh, tưởng nhớ đến tổ tiên, ông bà, cha mẹ và những người đã khuất. Trong mâm cỗ dâng lên ông bà , tổ tiên không có bánh trôi, bánh chay như người Kinh, với người Tày, Nùng ở đây là xôi "đăm đeng". Ngoài ra, còn nhiều món khác như thịt gà, măng kẹp thịt, đậu phồng nhồi thịt, cá rán...

Tết Thanh minh, ngày ông bà, tổ tiên được về

Ở thành phố Cao Bằng và một vài nơi khác, người dân không nhất thiết đi tảo mộ đúng ngày 3/3, mà có thể chọn một ngày đẹp trời dịp đầu tháng 3. Còn ở các huyện, người dân thường đi tảo mộ đúng ngày 3/3. Trong ngày này tất cả các tuyến đường trong tỉnh đều nhộn nhịp xe cộ, mọi nhà đi tảo mộ, thắp hương cho tiên tổ để tỏ lòng hiếu kính. Trong tâm thức của người Tày, Nùng: Cả năm chỉ có dịp Thanh minh là ông bà, cha mẹ và những người chết được về, được gặp mặt con cháu. Lúc ấy, con cháu có thể cầu khấn để ông bà, cha mẹ phù hộ độ trì. Thế nên dù ở xa, đi lại vất vả nhưng tôi vẫn cố về để được thắp cho cha mẹ nén hương, vừa tỏ lòng hiếu kính, vừa được ông bà phù hộ cho sức khỏe, công việc thuận lợi.

Có thể nói Tết Thanh minh là một trong những ngày lễ quan trọng nhất của người dân ở Cao Bằng, vì thế mọi thứ dùng trong ngày quan trọng này đều được chuẩn bị từ rất sớm và được chăm chút kĩ lưỡng, trong đó, có lẽ xôi "đăm đeng" là món ăn cần nhiều công sức nhất.

Xôi "đăm đeng" được nấu từ gạo nếp và các loại lá rừng, lên mầu sặc sỡ rất đẹp mắt. Những người phụ nữ ra chợ mua về nhà những bó hoa rừng thơm ngát, có mầu vàng nhạt, treo lên để khô, đến sát ngày tao mộ mới đem ra rửa lại rồi đun kỹ lấy nước. Đó chính là thứ nước đặc biệt để ngâm gạo nếp, giúp cho xôi có mầu vàng tươi và mùi thơm dễ chịu.

Xôi "đăm đeng"

"Đăm đeng" không chỉ có mầu đỏ, đen như tên gọi. Người phụ nữ Tày được coi là khéo léo, phải là người làm được món xôi có đủ các mầu: đỏ, tím, vàng, đen, xanh, trắng... Độc đáo ở chỗ: tất cả các mầu sắc ấy không tạo ra bằng phẩm mầu, mà lấy từ hương sắc cây cỏ.

Loại lá được người dân tộc gọi là lá cẩm, chính là "nguyên liệu" tạo mầu xôi. Phần còn lại tùy thuộc vào "tay nghề" của đầu bếp. Nếu dùng lá giã ra cho thêm một chút vôi rồi ngâm với gạo nếp, khi đồ lên, sẽ có mầu xanh cổ cò quyến rũ. Nếu cũng dùng lá đó giã ra ngâm với nước tro của rơm lúa nếp sẽ có xôi mầu xanh thẫm đặc trưng... Để xôi có đủ mầu người cầu kỳ còn lên rừng hái thêm một vài loại lá nữa.

Xôi "đăm đeng" có mùi thơm rất riêng không hề lẫn với một thứ xôi nào khác: Hạt xôi bóng nhưng không ướt, khi nguội hạt se lại nhưng vẫn mềm, không cứng. "Đăm đeng" thường được ăn với muối lạc giã nhỏ, giống như món cơm lam. Xôi "đăm đeng" ăn với muối lạc càng nhai lâu càng thơm, càng bùi.

Với mỗi người Tày, Nùng ở Cao Bằng, khi nhắc đến Tết Thanh minh ngoài phần tâm linh nghĩ về ông bà, tổ tiên, thì xôi "đăm đeng" luôn có vị trí quan trọng.

Nguồn: Tổng hợp